مراقبت قلبی از بیماران مبتلا به سرطان؛ از شناخت خطر تا پیشگیری مؤثر
داروهای ضدسرطان و ترومبوز مرتبط با آنها؛ از مرور شواهد تا مراقبت ایمن‌تر از بیمار
مقاله مروری دکتر حسام کاکاوند و همکاران با عنوان Anti-Cancer Drugs and Cancer-Associated Thrombosis در مجله معتبر Circulation، از مجلات برتر جهان در حوزه بیماری‌های قلبی‌عروقی با ضریب تأثیر ۴۱٫۳، منتشر شد. این مقاله حاصل همکاری بین‌المللی و بین‌رشته‌ای متخصصان قلب‌وعروق، هماتولوژی، انکولوژی و داروسازی بالینی است و به یکی از چالش‌های مهم کاردیوآنکولوژی، یعنی پیشگیری و مدیریت ترومبوز مرتبط با سرطان و درمان‌های ضدسرطان، می‌پردازد. در گفت‌وگوی زیر، دکتر کاکاوند درباره انگیزه نگارش مقاله، خطر لخته در بیماران سرطانی، راهکارهای پیشگیری و درمان، توصیه‌های بیمارمحور و نکات مهم برای پژوهشگران جوان توضیح می‌دهد.
آقای دکتر، ابتدا کلیتی درباره مقاله بفرمایید و اینکه چرا تصمیم گرفتید این مقاله را بنویسید و دغدغه اصلی شما چه بود؟
مقاله‌ای که چاپ شده، یک مقاله مروری و از نوع umbrella review است که درباره داروهای ضدسرطان و ریسک ترومبوز ناشی از این داروهاست. این مقاله در مجله Circulation چاپ شده است. مجله Circulation یکی از مهم‌ترین مجلات دنیا در حوزه بیماری‌های قلبی‌عروقی است و همواره در شمار مجلات برتر این حوزه قرار دارد.
درباره اینکه چرا این مقاله را نوشتیم، باید بگویم در سال‌های اخیر حوزه‌ای در پزشکی شکل گرفته است که به آن کاردیوآنکولوژی می‌گویند. در این حوزه، مشکلات قلبی‌عروقی بیماران مبتلا به سرطان بررسی می‌شود. همان‌طور که می‌دانید، بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان، هم به دلیل خود بیماری و هم به دلیل درمان‌هایی که دریافت می‌کنند، در معرض خطر بیشتر حوادث قلبی‌عروقی هستند. این رشته با هدف پیشگیری از همین حوادث به وجود آمده است. تقریباً از سال‌های ۲۰۱۶–۲۰۱۷ رشته کاردیوآنکولوژی شکل گرفت و در سال ۲۰۲۲ نیز گایدلاین آن توسط انجمن قلب اروپا منتشر شد. این رشته هنوز نسبتاً نوپاست.
یکی از مهم‌ترین حوادث قلبی‌عروقی در بیماران مبتلا به سرطان، ترومبوز وریدی است. این بیماران معمولاً تا ۱۲ برابر بیشتر در معرض خطر لخته‌های خونی قرار دارند و بسیاری از درمان‌های ضدسرطان نیز این ریسک را بیشتر می‌کنند. ما در این مقاله تمام شواهد اخیر را مرور کردیم تا ببینیم دقیقاً کدام داروها این ریسک را بیشتر بالا می‌برند و راهکار مقابله با آن چیست.
این مقاله یک کار بین‌المللی است و همکارانی از کشورهای مختلف، از جمله آمریکا و کانادا، در آن مشارکت داشته‌اند. همچنین میان‌رشته‌ای است؛ یعنی فقط داروسازان در آن حضور ندارند و علاوه بر داروسازان بالینی — که در این مقاله چند داروساز بالینی از ایران و آمریکا مشارکت داشتند — متخصصان قلب و متخصصان خون‌شناسی و سرطان‌شناسی نیز در آن همکاری کرده‌اند.
چرا بیماران مبتلا به سرطان در معرض خطر لخته شدن خون هستند و این عارضه چه خطراتی برای آنها دارد؟
خود سرطان بیماری‌ای است که باعث التهاب سیستمیک در کل بدن می‌شود. فاکتورهای التهابی می‌توانند ریسک لخته را افزایش دهند. همچنین خود سرطان و درمان‌هایی که بیماران دریافت می‌کنند باعث می‌شوند فاکتورهای انعقادی فعال شوند و فعالیتشان بیشتر شود؛ این هم خطر لخته را بالا می‌برد. در بسیاری از موارد نیز بیماران پورت یا کاتترهایی دارند که طولانی‌مدت در رگشان باقی می‌ماند و این وسایل خودشان خطر لخته دارند. داروها هم می‌توانند این مکانیسم‌ها را تشدید کنند؛ مثلاً آبشار انعقادی را تشدید کنند یا پلاکت‌ها را فعال کنند.
نکته مهم این است که در بیماران مبتلا به سرطان، مهم‌ترین علت مرگ ومیر بعد از خود سرطان، همین لخته‌ها هستند. یعنی بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان، به‌ویژه در مراحل پیشرفته، بعد از خود سرطان مهم‌ترین عاملی که باعث مرگشان می‌شود، همین لخته‌ها و آمبولی‌های ریوی است.
همان‌طور که اشاره کردید داروها هم می‌توانند این خطر را بیشتر کنند. در مقاله چه راهکارهایی برای پیشگیری و درمان این عارضه بررسی شده است؟
در این مقاله، بعد از مرور ریسک‌ها، دو بخش داریم. یک بخش درباره پیشگیری از این لخته‌هاست؛ اینکه بیماران مبتلا به سرطان چه کارهایی باید انجام دهند و چه درمان‌هایی باید دریافت کنند تا خطر لخته کاهش پیدا کند. بخش دیگر درباره درمان است؛ یعنی اگر لخته به وجود آمد، آن موقع باید چه کار کنیم. درمان این لخته‌ها در بیماران مبتلا به سرطان نکات خاص خودش را دارد. این بیماران از یک طرف ریسک خونریزی بالایی دارند و از طرف دیگر داروهای زیادی دریافت می‌کنند که می‌توانند با داروهای ضد انعقاد تداخل داشته باشند. همه این موارد در مقاله به‌صورت جامع پوشش داده شده است.
چه نکته یا توصیه‌ای برای بیماران مبتلا به سرطان دارید که ممکن است در معرض این خطر باشند؟
در این موضوع، بیشترین صلاحیت را همیشه پزشک معالج هر فرد دارد که باید با بیمار درباره آن صحبت کند. ما هم نمی‌خواهیم بیماران را بترسانیم یا طوری صحبت کنیم که تصور کنند این داروها صرفاً خطرناک هستند. بیماران باید نسبت به این موضوع آگاهی داشته باشند؛ اینکه علائم لخته، به‌ویژه لخته در وریدهای عمقی یا آمبولی ریوی، چه می‌تواند باشد. داشتن این آگاهی کمک می‌کند اگر خدایی نکرده چنین اتفاقی برایشان افتاد، سریع به پزشک مراجعه کنند یا از پزشک خود بپرسند آیا نیاز به پیشگیری برای این موضوع دارند یا نه.
برای دانشجویان و افرادی که تازه می‌خواهند وارد عرصه پژوهش شوند چه توصیه‌ای دارید؟ از کجا شروع کنند و این مسیر چگونه است؟
مهم‌ترین نکته این است که دانشجویان نباید انتظار داشته باشند کارهای نسبتا بزرگ در زمان کوتاه به وجود بیاید. همین مقاله ما از روزی که موضوعش را انتخاب کردیم و جستجو را شروع کردیم تا روزی که در آن مجله چاپ شد، حدود دو و نیم تا سه سال زمان برد. این مدت زمان کمی نیست و تیم بزرگی پشت این کار بود تا در نهایت در چنین مجله‌ای چاپ شد.
دانشجویان گاهی انتظار دارند با یک دوره کوتاه، مثلاً دو سه ماه کار، مقاله‌ای چاپ کنند. ممکن است با دو سه ماه کار هم بتوان مقاله‌ای چاپ کرد، اما اگر هدف چاپ مقاله در ژورنال‌های یک درصد برتر باشد، این کار نیاز به پشتکار و اراده قوی دارد. نباید خسته شوند و باید تصور کنند از روزی که شروع می‌کنند تا روزی که مقاله‌شان چاپ می‌شود ممکن است بیش از دو سال طول بکشد. ممکن است مقاله را جاهای مختلف بفرستند و مورد پذیرش قرار نگیرد.
نکته مهم دیگر این است که پژوهشگران در ابتدای کار باید به مرور حوزه تحقیقاتی خود را روی یک حیطه خاص متمرکز کنند و از این شاخه به آن شاخه نپرند. وقتی روی یک حیطه مشخص کار کنند، به مرور افراد شاخص آن حوزه را می‌شناسند و می‌فهمند در آن حیطه خاص چه نیازهایی در علم دنیا وجود دارد و چه افرادی روی آن موضوع کار می‌کنند. این باعث می‌شود بتوانند با افراد شاخص آن حوزه در دنیا ارتباط برقرار کنند و ارزش کارشان بیشتر شود. در نتیجه، مقاله‌ای که منتشر می‌شود ممکن است صاحب‌نظران آن حیطه نیز در آن نظر داده باشند و احتمال چاپ مقاله در جایگاه‌های خوب بالاتر برود.
در پایان، از دکتر حسام کاکاوند سپاسگزاریم که وقت ارزشمند خود را در اختیار ما قرار دادند و با صبر و دقت، ابعاد مختلف این مقاله و اهمیت آن در حوزه کاردیوآنکولوژی را تشریح کردند. امیدواریم این گفت‌وگو برای دانشجویان، پژوهشگران و همکاران حوزه سلامت مفید و الهام‌بخش باشد.
کامنت